مرحوم استاد مصطفی اسماعیل

به راستی که تلاوت شیوا و ممتاز قاری بر جسته ای چون مرحوم استاد مصطفی اسماعیل که تؤام با دلپذیرترین نغمات آسمانی و کلام روح بخش آیات الهی می باشد جان را طراوت و آرامش می بخشد. وی استادی است بی بدیل که در فن قرائت سبکی بسیار ممتاز دارد. مردی است که تمامی قاریان جهان در آستان پر از معنویتش سر تعظیم فرود می آورند و همه به او عشق می ورزند و این چنین است که رسول خدا (ص) می فرماید: «صدای نیکو زینتی است برای قّراء». قاریان مبرز و اهل فن بر این عقیده اند که صوت محزون مرحوم استاد مصطفی اسماعیل دارای صفا و پختگی و جذبه ای روحانی که به دلهای مستمعین می نشیند و از گیرائی خاصی برخوردار است.
مرحوم مصطفی اسماعیل از مشاهیر و نوابغ علم قرائات در جهان اسلام به شمار می رود که کلام آسمانی را با الحان بسیار لطیف و دلنشین و منطبق با مفاهیم آیات الهی تلاوت نمود بطوری که تا اعماق جان انسان رسوخ نموده و مستمع را به اندیشیدن در آیات الهی قرآن و پند و عبرت گرفتن از کلام پروردگار متعال ترغیب می کند. بجاست در این زمینه به سخنان حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی که در جمع کارکنان رادیو قرآن ایراد فرموده اند توجه کنید:
«هنر قاری قرآن این است که هر چه بیشتر معانی قرآن را در ذهن مستمع مجسّم بکند، به این نکته توجه کنید: اینکه می بینید یک تلاوت گری یکدفعه گل می کند و اهل بصیرت او را قبول می کنند بی جهت نیست یک علتی دارد.
شیخ مصطفی اسماعیل یا عبدالفتاح و اساتیدی از این قبیل کسانی هستند که وقتی قرآن می خوانند شما می بینید مفاهیم قرآن در ذهنشان مجسم است، احساس می کنید او دارد مفاهیم را به شما می دهد نه حرف را، علت (شهرتشان) این است، لذا است که اینها در همان منطقه خودشان هم معروف می شوند و دیگران و شاگردهایشان مقلد اینها می شوند و شما نگاه کنید بین این قراء بزرگ، مثلاً شیخ مصطفی اسماعیل که من دقت کردم و شاید دیگران هم همین طور باشند من ندیدم جایی در وقف مطلق مصطفی نایستد معمولاً می ایستد شما هم بایستید این ایستادن صدا را زیباتر و دلنشین تر می کند و هم معنی را و این هم یک نکته بود.»
شیوه ای را که مرحوم مصطفی اسماعیل در علم قرائات مبتکر آن بوده است، شاهکاری برجسته است که در آن قاری قرآن همزمان با تلاوت و بیان علم تجوید، قادر است تا مفاهیم آیات الهی را به مستمعین برساند و تجسم عینی مفاهیم عمیق قرآنی را ایجاد نماید و این چنین است که جوهر و بطن قرآن کریم در لحن زیبای قاری گرانقدر و ارجمندی چون مرحوم مصطفی اسماعیل می درخشد. مرحوم استاد به کلیه قرائات سبعه و راویان قرّاء تسلط و چیرگی خاصی داشت و با قرائت گوناگون قرآن کریم را تلاوت می نمود، اما اکثراً به قرائت ورش مصری به تلاوت آیات مبادرت می ورزید. همچنین او به تمامی مقامات و الحان قرآنی مهارت و استادی وافری داشت بطوری که اهل فن او را یگانه مقری قرآن می دانند.

مرحوم مصطفی اسماعیل در ناحیه طنطاء مصر دیده به جهان گشود و از همان اوان کودکی تحت آموزشهای اولیه استاد سید البَدَوی قرائت قرآن را فرا گرفت و سپس در مؤسسه الاحمدی طنطا در نزد استاد ابراهیم سلام و به همراه مرحوم استاد خلیل الحصری تحصیل علوم قرائات را دنبال کرد. وی برای اولین بار که موفق به مسافرت به شهر قاهره شد با مرحوم استاد رفعت ملاقات نمود و برای کسب اطمینان در برابر مرحوم استاد رفعت به تلاوت قرآن کریم پرداخت که در پایان این دیدار، مرحوم استاد رفعت از صدای او و تلاوت زیبا و دلنشین او استقبال نمود و آینده ای درخشان را به او نوید داد.
مرحوم استاد خلیل الحصری درباره صوت استاد مصطفی اسماعیل می گوید: او از جمله قاریان ممتازی است که در بیان الحان قرآنی تسلط و استادی خاصی داشت.
مصطفی اسماعیل یکی از اساتید مسلم علم قرائت است، استادی که با آشنایی با نغمات و مقامات موسیقی و علم تجوید، بهترین و بالاترین قرائتها را آفریده است. او می گوید: «طریقه تجوید و صوت قرآن کریم بر پایۀ حدود 18 مقام استوار است که برخی از آنها عبارتند از: بیات و مشتقات آن، صبا، شور، حجاز، رصد، سه گاه، عجم و نهاوند و ...»
از نظر مصطفی یک قاری قرآن که دارای صوتی زیباست ناگزیر است که با موسیقی آشنا باشد و نیز وقف و ابتدا را باید بداند، اما این همه در شرایطی است که قاری به اصول تلاوت خللی وارد نساخته و حق و آیات را ادا کند. صوت خوش در آیات و احادیث نیز پسندیده است و همواره مورد تأئید بوده است. حضرت رسول (ص) فرموده اند: «قرآن را با صوت زیبا، نیکو بخوانید.»
از نظر مصطفی یک قاری قرآن بزرگترین و بهترین سفیر برای اسلام و کشور خود می باشد. وی در این راستا عنوان می کند که در سفری که به ترکیه داشته است استقبال بسیار زیادی از سوی مردم و مقامات کشوری صورت گرفت، تا آنجا که نخست وزیر ترکیه خود شخصاً به استقبال و دیدار با وی آمدند و به همراه وزیر فرهنگ مدت نیم ساعت با او به گفتگو نشستند، پس از آن قرآنی را که حروف آن با آب طلا نوشته شده بود، به او هدیه کردند. و نیز طی مسافرتهایی که به لبنان داشت به مدت 3 سال در ایام ماه مبارک رمضان به تلاوت قرآن در این کشور پرداخت در اینجا نیز به او نشان درجه یک این کشور را اعطا کردند.
شیخ مصطفی اسماعیل به کشورهای بسیار زیادی در اقصی نقاط جهان مسافرت کرده است وی می گوید: «یک قاری قرآن در قلوب مسلمین جهان جایگاه ویژه ای دارد. مردم از او استقبالی شایسته‌ی شخصیت او به عمل می‌آورند، حتی از زمانی که قدم در فرودگاه آن دیار می‌گذارد، روزنامه‌ها و مجلات پیرامون تاریخ زندگی او و تاریخ کشورش، مقالات بسیار می‌نویسند و رادیو و تلویزیون نیز در این رابطه به پخش برنامه‌هایی اهتمام می‌ورزند.»
آری استاد مصطفی، از اساتید برجسته است که چون تلاوت می‌کند هر جا شنونده‌ای باشد بی‌اختیار به تحسین و تشویق او لب می‌گشاید. آنگاه که لفظ (ماء) را قرائت می‌کند، چنان می‌خواند که مستمع آب را در مقابل دیدگان مجسم می‌کند این حالت در تمامی کلمات و آیات مشهود است.
از مشهورترین اماکنی که استاد در آن مکانها به تلاوت قرآن پرداخته است، مسجد جامع اموی، مسجد جامع کبیر در لبنان، مسجد امام حسین (ع) در عراق، مسجد الاقصی، مسجدالحرام و مسجد جامع کبیر در پاریس را می‌توان نام برد. این استاد بزرگ علم قرائت قرآن علاوه بر تلاوتهای مجلسی، تمامی قرآن کریم را نیز به شیوه تحقیق و ترتیل قرائت کرده که در اکثر کشورها، شیفتگان کلام الهی، به تلاوتهای زیبای او گوش جان سپرده، از آن بهره‌ها می‌گیرند و قاریان بسیار با استماع تلاوتهایش به مراتب اعلی در قرائت قرآن رسیده‌اند.
سرانجام شیخ مصطفی اسماعیل پس از عمری پربار، در حالی که شیفتگان بیشماری از تلاوتهای دلنشین خویش بر جای گذارده بود، در سال 1359 ه.ش در شهر قاهره به سوی معبود شتافت و بدین سان جهان اسلام در غم از دست دادن نابغه‌ای - که سراسر جهان به عظمتش معترف بود - سوگوار گردید. فردی که با صوت و لحن دلنشینش توانست بسیاری را فراسوی دین مبین اسلام رهنمون سازد. همان گونه که خودبارها گفته بود: «یک قاری قرآن بزرگترین سفیر قرآن عزیز است.»

استاد در قرائتهای خود آن چنان دقتی در گرفتن نفس عمیق ندارد لکن با این حال آیاتی را با صوتهای بالا و با قدرت زیاد آن چنان زیبا تلاوت می کند که انسان را به حیرت وا می دارد، از نظر صوت نیز اکثراً او موفق بوده است و این در حالی است که قدرت کافی همراه با لحن و نفسی طویل را بهمراه داشته است لکن همان طور که بعضاً مشاهده می شد در اصوات بسیار بالا، صدای وی از شفافیت مطلوبی برخوردار نیست ولی چون لحن شدیدی بر صدا حاکم است آن نقیصه چندان ملاحظه نمی‌گردد.
صدای استاد مصطفی اسماعیل از زنگ آن چنانی برخوردار نیست لکن گرمی و پختگی مخصوص که در صدا موجود است کار را برای کسانی که سعی کرده اند تا از او تقلید سبک نمایند بسیار مشکل ساخته است و لذا در صوتهای پائین او، اکثراً توانسته اند از او تقلید سبک نمایند (البته منهای گرمی دلنشین صوت وی) ولیکن در صوتهای بالا مقلدین سبک با مشکلات عمده ای مواجه می باشند.
از دیگر محاسن قرائت استاد کنترل تلفظی کلمات در صوتهای بسیار پائین می باشد مخصوصاً زمانی که بلافاصله از صوت بالا برای زمانی کوتاه به صوت پائین نزول کرده و مجدداً به صوت بالا باز می گردد، در چنین حالتی کلمات و حروف در نزد مستمع آن چنان آشکار بیان نمی شود و مسلّماً این امر مطلوب نیست.
از دیگر مزایای قرائت استاد منطبق نمودن آیات است با معانی آنها، که او این کار را در اکثر جاها با هنرمندی تمام انجام داده است و در این زمینه سوره های قمر، رحمن، حاقه و نازعات را بعنوان نمونه نام برد. از خصوصیات دیگر وی تکنیک پیشرفته او در قرائت قرآن کریم و نیز تاکتیکهای گوناگونی است که در اکثر مواقع از آنها استفاده کرده است که همگی منحصر به فرد و در واقع مخصوص خود وی بوده است و چون استاد صاحب سبک و شیوه ای خاص در قرائت می باشد لذا از قراء رده اول بشمار می رود که دیگر قاریان نیز بعضاً از او تقلید سبک می نمایند.

متن: تلخيصي از کتاب «الرسالة فی علم التجوید- سطح تخصصی» تألیف استاد مرتضی مخملباف
برخی از تلاوت ها
(جهت دانلود روی لینک کلیک راست کرده و گزینه ...save target as را انتخاب كنيد)